هربرت کریممسیحی، عکاس کتاب «هزاران سال ایران»: بناهای تاریخی نمردهاند، شکل زندگیشان عوض شده است

مریم اطیابی: ایران برای هربرت کریممسیحی شبیه یک پرسش بیپایان است؛ سرزمینی که هرچه بیشتر در تاریخش قدم میزنی و هرچه بیشتر در گوشهوکنارش جستوجو میکنی، به جای آنکه به پاسخ برسی، با سؤالهای تازهتری روبهرو میشوی. شاید برای همین است که سالهاست دوربین به دست گرفته و از بناها، نشانهها، معماریها و جلوههای تمدنی ایران عکاسی میکند؛ نه برای آنکه صرفاً تصویری از گذشته ثبت کند، بلکه برای آنکه چیزی از روح این سرزمین را به امروز و فردا منتقل کند.
تازهترین حاصل این جستوجوی تصویری، کتاب «هزاران سال ایران» است؛ مجموعهای از عکسهایی که قرار است مخاطب را به سفری در هزارههای تاریخ و تمدن ایران ببرد. اما نام این کتاب خود داستانی دارد. قرار بود نامش «خاطرات سرزمین مقدس» باشد؛ عنوانی که با ایده اولیه کتاب و همراهی عکسها با روایتهای راوی و پیرمرد تناسب داشت. وقتی تصمیم گرفته شد آن روایتها از کتاب حذف شوند، عنوان هم دیگر آن معنای اولیه را منتقل نمیکرد. نام «هزاران سال» مطرح شد و سرانجام کتاب با عنوان «هزاران سال ایران» شکل گرفت.
اما چرا هزاران سال ایران؟ چه چیزی در این گستره تاریخی و تمدنی، یک عکاس را وادار میکند سالها سفر کند، در مکانهای مختلف بایستد، نور و زاویه را انتخاب کند و لحظهای را ثبت کند که شاید دیگر تکرار نشود؟
پاسخ هربرت کریممسیحی را باید در یک عبارت جستوجو کرد: «رئالِ رویایی».
رؤیایی که همه اجزایش واقعی است
کریممسیحی میگوید همیشه از شیوه نمایش تاریخ ایران ناراضی بوده است. به باور او، شکوه آثار تاریخی ما یا به تصاویر کارتپستالی تقلیل پیدا کرده یا در قابهایی تکراری و گاه بیکیفیت گرفتار شده است. تختجمشید را بارها از زاویهای آشنا دیدهایم؛ تصویری که گویی پس از آن باید پروندهاش را بست و به سراغ بنای بعدی رفت.
او احساس میکرد جای تصاویر سینمایی از آثار تاریخی ایران خالی است؛ تصاویری که شکوه و عظمت یک اثر را به مخاطب منتقل کنند، بیآنکه چیزی از واقعیت آن کم یا به آن اضافه شده باشد.
برای توضیح این نگاه، اصطلاحی دارد: «رئالِ رویایی».
در جهان تصویری او، هیچچیز غیرواقعی نیست. نه خشتی جابهجا شده، نه سنگی از قاب حذف شده و نه اثری برای زیباتر شدن دستکاری شده است. آنچه تصویر را به رؤیا نزدیک میکند، انتخاب لنز، نور، زمان عکاسی، زاویه دید و شیوه ادیت است. او میخواهد مخاطب هنگام دیدن عکس احساس کند با تصویری فراواقعی روبهروست، اما در همان حال بداند تمام اجزای تصویر واقعیاند.
این همان پارادوکسی است که عکاس در پی آن است: رؤیایی دیدنی از واقعیتی انکارناپذیر.
عکسهایی که فقط زیبا نیستند
انتخاب عکسها برای کتاب هم به همین سادگی نبوده است. از میان هزاران عکس، قرار نبوده صرفاً زیباترین یا پرطرفدارترین تصاویر انتخاب شوند. کریممسیحی از مجموعهای از معیارها حرف میزند: پوشش دورههای مختلف تاریخی، تنوع اقلیمها، آیینها، ادیان و جلوههای گوناگون تمدنی ایران و البته تناسب عکسها با بخشهای مختلف کتاب.
بازخورد مخاطبان در فضای مجازی هم یکی از معیارها بوده، اما نه تنها معیار.
او برای مثال به بخش خیام اشاره میکند؛ بخشی که برخلاف تصور معمول از خیام بهعنوان یک شاعر، بیشتر شامل عکسهایی از آثار تاریخی ایران است که در تاریکی شب، زیر نور ماه و ستارگان ثبت شدهاند.
در این انتخابها، قرار نیست یک بنا صرفاً به دلیل شهرت یا زیباییاش حضور داشته باشد. هر تصویر باید در کنار تصاویر دیگر، بخشی از یک روایت بزرگتر را بسازد؛ روایتی از تنوع تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی ایران.
اگر قرار باشد فقط یک عکس را برای آینده انتخاب کند…
در میانه گفتوگو، پرسشی مطرح میشود که شاید بتواند عصاره نگاه او به ایران را آشکار کند: اگر قرار باشد تنها یک عکس از این مجموعه را برای نسل آینده انتخاب کند تا از طریق آن ایران را بهتر بشناسند، کدام عکس را نشان خواهد داد؟
میگوید آرامگاه کوروش! او از خاک حرف میزند؛ از زمینی که امکان روییدن نهالهای گوناگون را فراهم میکند. میگوید اگر قرار باشد میان زمین و نهال یکی را انتخاب کند، زمین را انتخاب میکند؛ چون نهالهای مختلف را میتوان در خاک کاشت، اما بدون خاک، هیچ نهالی امکان روییدن ندارد. و کوروش برای ایران از نظر او چنین نقشی دارد. البته کوروش بخشی از هویت ایران است، همانطور که عیلامیان و مادها، پیش از او و اشکانیان، ساسانیان، اسلام، تشیع، صفویه و اصفهان هرکدام بخشی از این هویتاند؛ اما هیچکدام بهتنهایی تمام ایران نیستند.
او در عین حال تأکید میکند که محوریت ایرانی که از آن صحبت میکنیم با کوروش قوام یافته است و از این رو کوروش ماندگار است.
به اعتقاد او آنچه اهمیت دارد، بستری است که این اجزا را در کنار یکدیگر قرار داده و به آنها قوام بخشیده است. ایران را نمیتوان به یک دوره تاریخی، یک قوم، یک مذهب یا یک جغرافیای محدود فروکاست.
عکس؛ شوکی که در حافظه میماند
از نگاه کریممسیحی، عکس یکی از قدرتمندترین ابزارهای ساخت و حفظ حافظه جمعی است. روایتها ممکن است در گذر زمان تغییر کنند؛ چیزی به آنها اضافه شود، بخشی از آنها حذف شود یا در انتقال نسل به نسل، معنایشان دستخوش دگرگونی شود. اما عکس، لحظهای را ثبت میکند که دیگر نمیتوان آن را به همان شکل تکرار کرد.
او تأثیر عکس را به یک شوک تشبیه میکند؛ شوکی آنی که میتواند مخاطب را در یک لحظه با تمام ابعاد یک واقعه روبهرو کند.
برای توضیح این قدرت، به تصاویر مشهور جنگ ویتنام اشاره میکند. از میان هزاران مستندی که درباره این جنگ ساخته شده، برای او تصویر سرباز آمریکایی که اسلحهاش را به سوی یک ویتنامی نشانه گرفته، خودِ جنگ ویتنام است. یا تصویر پسربچهای با تفنگ در دست که در میان گلها خوابیده است؛ عکسی که از جنگ ایران و عراق در حافظه او تصویری فراتر از یک قاب ساخته است.
به اعتقاد او، گاهی یک عکس میتواند مخاطب را در چند ثانیه به دل یک دوره تاریخی ببرد؛ کاری که شاید ساعتها تماشای یک مستند نتواند به همان شدت انجام دهد.
عکس، به تعبیر او، لحظهای از زمان است که در قاب زندانی شده؛ اگر درست ارائه شود، میتواند همان شوک را به مخاطب منتقل کند و در حافظهاش بماند.
ایران، فراتر از مرزهای سیاسی
وقتی صحبت از جلدهای بعدی کتاب به میان میآید، کریممسیحی از دو مسیر احتمالی حرف میزند: نخست، تکمیل بخشهایی از جغرافیای ایران امروز که هنوز فرصت عکاسی از آنها را پیدا نکرده است؛ دوم، عبور از مرزهای سیاسی کنونی و پرداختن به گستره تمدنی ایران.
او از مفهومی به نام «ایرانشهر» سخن میگوید؛ مفهومی که در نگاه او نه یک مرز سیاسی است و نه متعلق به یک قوم خاص.
ایرانشهر برای او حاصل کنار هم قرار گرفتن فرهنگها، اندیشهها، آیینها و تمدنهایی است که در طول تاریخ در شکلگیری یک جهان فرهنگی مشترک نقش داشتهاند؛ از فارس و کرد و لر و گیلک گرفته تا ارمنیها، افغانها و دیگر مردمانی که هرکدام سهمی در این گستره تمدنی دارند.
او برای روشن کردن منظورش، به برزیل اشاره میکند؛ کشوری که مردمش به زبان پرتغالی سخن میگویند، اما این اشتراک زبانی به معنای پرتغالی بودن فرهنگ و هویت آنها نیست.
به همین ترتیب، زبان مشترک فارسی نیز به معنای یکسان بودن فرهنگ اقوام ایرانی نیست. هر قوم فرهنگ، آداب و رسوم و ویژگیهای خود را دارد و همین تنوع در کنار هم، چیزی را ساخته که او ایرانشهر مینامد.
از نگاه او، این تمدن را نمیتوان به مرکز جغرافیایی یا یک قوم خاص محدود کرد. آثار معماری نیز گواه همین دادوستد تاریخیاند؛ از شیوه خشتسازی تا گنبد و چهارطاقی، هر عنصر در پیوند با اقلیمها و سنتهای گوناگون شکل گرفته و در طول زمان تغییر کرده است.
به همین دلیل است که او از امتداد تمدن ایران از هند تا مصر حرف میزند؛ گسترهای که در نقشه راه و پروژههای احتمالی آیندهاش میتواند موضوع جستوجوی تصویری تازهای باشد.
هیچ عکسی فقط یک عکس نیست
از او میپرسم کدام عکس مجموعه برایش عزیزتر است. انتظار دارم نام یک تصویر را بشنوم؛ شاید عکسی که ثبتش دشوارتر بوده یا بنایی که برایش اهمیت ویژهای دارد.
اما پاسخ او انتخاب را ناممکن میکند.
برای کریممسیحی هر عکس، فقط یک تصویر نیست؛ هر قاب مجموعهای از خاطرات، کتابهایی که خوانده، آدمهایی که همراهش بودهاند، روزهای دشوار و شیرین، تجربهها، آموختهها و لحظههای یک سفر است.
میگوید هر بار عکسهایش را ورق میزند، دوباره به همان روزها بازمیگردد؛ به آغاز پروژه، مسیر رسیدن به یک قاب، سختیها، شادیها و اتفاقاتی که در پشت هر تصویر پنهان شدهاند.
او در عکسهایش سفر میکند؛ سفری که هر بار با نگاه دوباره به یک قاب از نو آغاز میشود.
شاید همین است که نمیتواند یک عکس را از میان بقیه جدا کند. برای او هر تصویر بخشی از یک زندگی است.
ایران، چلوکبابی که تمام نمیشود!
در این مسیر، آیا با واقعیتی تازه درباره ایران روبهرو شده است؟ آیا شناختش از ایران تغییر کرده؟
پاسخش هم صریح است و هم کمی طنزآمیز. میگوید احساس میکند عمرش برای شناختن ایران کافی نیست؛ حتی اگر هزار سال زندگی میکرد، باز هم نمیتوانست به پایان این شناخت برسد.
برای توضیح این احساس، ایران را به چلوکبابی تشبیه میکند که تمام نمیشود! آدم وقتی غذایی را میخورد و تمام میشود، قاشقش را کنار میگذارد و میگوید تمام شد؛ اما ایران از نظر او چنین پایانی ندارد.
هرچه بیشتر در تاریخ و جغرافیای این سرزمین جستوجو میکند، با لایههای تازهتری مواجه میشود. انگار این سرزمین قرار نیست یکبار برای همیشه شناخته شود.
این نگاه، در مواجهه او با میراث تاریخی هم ادامه پیدا میکند. وقتی از احتمال زوال آثار و بناها میپرسم، ابتدا تأکید میکند آنچه او عکاسی کرده، خودِ ایران نیست؛ بلکه جلوههایی از ایران است.
برای توضیح این موضوع، تصویر یک انسان را به میان میآورد که در جایی قدم میزند و سایهاش روی دیوار میافتد. ما از سایه عکس میگیریم، نه از خود انسان. آثار تاریخی هم در نگاه او سایهها و انعکاسهایی از ایراناند.
او باور دارد ایران از میان نمیرود؛ هیچ مهاجم و حاکمی نتوانسته است اقلیم و هویت این سرزمین را از آن جدا کند و با خود ببرد. آنچه ممکن است از بین برود، بعضی از جلوهها و نمودهای آن است؛ و همینجاست که عکاسی اهمیت پیدا میکند: اگر خود اثر به نسل بعد نرسد، شاید تصویرش بتواند چیزی از آن را حفظ کند.
بناهای تاریخی نمردهاند؛ فقط شکل زندگیشان عوض شده است
اما شاید شگفتانگیزترین بخش نگاه کریممسیحی به میراث تاریخی، مخالفت او با تصور مرگ بناهای قدیمی باشد.
او معتقد است آثار تاریخی نمردهاند؛ فقط فرسوده شدهاند و شیوه حضور و تأثیرگذاریشان تغییر کرده است.
برای توضیح این ایده، از یک خودنویس قدیمی مثال میزند. اگر خودنویسی متعلق به قرن هجدهم یا نوزدهم را پیدا کنیم و در آن جوهر بریزیم، همچنان میتواند بنویسد. پس آن قلم از بین نرفته؛ فقط قدیمی شده است.
او همین منطق را درباره بناهای تاریخی به کار میگیرد. همانطور که یک پدربزرگ نودساله دیگر توان انجام کارهای جسمانی گذشته را ندارد، اما همچنان میتواند تجربه و اندیشهاش را به نسل بعد منتقل کند، بناهای تاریخی نیز هنوز زندهاند؛ فقط شکل تأثیرگذاریشان تغییر کرده است.
شاید به همین دلیل است که در روایتهای اولیه کتاب، شخصیت پیرمرد حضور دارد؛ پیرمردی که قرار است به مخاطب بگوید هیچچیز لزوماً نمیمیرد، بلکه ممکن است مدل و شکل حیاتش تغییر کند.
کریممسیحی با این نگاه، میان گذشته و حال دیواری نمیکشد. برای او معماری امروز نیز وامدار همان آثاری است که از گذشته باقی ماندهاند. آن بناها هنوز در اندیشه، تجربه و شیوه ساختن ما حضور دارند.
فرسودگی، از نظر او، دلیل بیاثر شدن نیست.
من بیشتر از آنکه معماری عکاسی کنم، دنبال روح بناها بودم
نوشتههای هربرت کریممسیحی در کنار عکسهایش، حرفهای ناگفته بناها را بیرون میکشند؛ انگار بار امانتِ حرفهای نشنیده این بناها بر دوش او گذاشته شده تا در دهه ۱۴۰۰ آنها را روایت کند.
این حرف به یکی از مهمترین تمایزهای نگاه او میرسد: تفاوت میان هنر عکاسی و علم مستندنگاری.
او میگوید: بیشتر از آنکه بخواهد عکاسی معماری یا مستندنگاری صرف انجام دهد، میخواسته روح بناها را به دست بیاورد.
از نظر او، علم مستندنگاری به چارچوبهایی نیاز دارد؛ رعایت خطوط، سایهها، کادرها و قواعد تصویری. اما هنر عکاسی برای او الزاماً در پیروی از همین قواعد خلاصه نمیشود. اگر قرار باشد همیشه همان قواعد تکرار شوند، دیگر حرف تازهای برای گفتن باقی نمیماند.
به گفته کریممسیحی، او به جای آنکه صرفاً از فرم و ظاهر بنا پیروی کند، تلاش کرده از روح و محتوای آن تبعیت کند.
میگوید: «روح اینها خیلی مهمتر از وجودشان است؛ چون روحشان آنها را ساخته، به آنها قوام داده و فرصت ماندگاری بخشیده است.»
در این نگاه، عکاسی تنها ثبت شکل یک بنا نیست؛ تلاشی است برای شنیدن چیزی که در ظاهر سنگ و خشت و کاشی پنهان مانده است.
مرگ؛ عنصری که ماندگاری میسازد
یکی از تأملبرانگیزترین جملات کریممسیحی در این گفتوگو درباره مرگ است. او برخلاف تصور رایج، مرگ را صرفاً عامل نابودی نمیداند؛ بلکه آن را یکی از عناصر سازنده ماندگاری میشمارد.
به باور او، چون انسان میداند فانی است، میکوشد چیزی از خود به یادگار بگذارد. پادشاهان، فرمانروایان و سازندگان بناهای بزرگ، گاهی آثاری ساختهاند که قرار نبوده تمام عمر خودشان در آنها بگذرد؛ آنها میخواستهاند اثری از خود باقی بگذارند.
از همین منظر، ساختن بنا و آفرینش اثر تاریخی، نوعی مواجهه با مرگ و فراموشی است.
شاید این نگاه توضیح دهد چرا او به جای ثبت صرف ظاهر بناها، در جستوجوی روح آنهاست؛ روحی که از دل ترس انسان از فراموش شدن، میل به ماندگاری و نیاز به انتقال تجربه شکل گرفته است.
تاریخ ایران؛ معمایی که هرگز تمام نمیشود
در پایان گفتوگو، وقتی از ویژگی مرموز تاریخ ایران حرف میزند، دوباره به همان نقطه آغاز بازمیگردد: جستوجویی که به جای پاسخ، سؤالهای بیشتری تولید میکند.
او میگوید یکی از دلایلی که معمولاً عکسهایش را در فضای تاریک ثبت میکند، همین مرموز بودن تاریخ ایران است. هرچه بیشتر در تاریخ این سرزمین کاوش کرده، به جای آنکه به جواب برسد، با پرسشهای تازهتری روبهرو شده است.
این ویژگی برای او نه نشانه ناتوانی در شناخت، بلکه شاید راز ماندگاری ایران است؛ سرزمینی که ذهن آدمی را مدام به کنکاش وامیدارد و اجازه نمیدهد به یک پاسخ نهایی قانع شود.
یک جمله از هربرت کریممسیحی همچنان در ذهن باقی میماند: ایران را نمیتوان شناخت و به پایان رساند؛ هرچه بیشتر در آن پیش بروی، پرسشهای تازهتری پیش رویت قرار میگیرد.
شاید «هزاران سال ایران» دعوتی باشد به دوباره دیدن، دوباره پرسیدن و دوباره شنیدن. و شنیدن صدای بناهایی که هنوز زندهاند؛ دیدن سایههایی که از ایران بر دیوار زمان افتادهاند و ثبت لحظههایی که شاید خودشان به آینده نرسند، اما تصویرشان بتواند راهی برای ماندن پیدا کند.
ایران در قابهای هربرت کریممسیحی، نه گذشتهای تمامشده، بلکه موجودی زنده و پرسشی بیپایان است.
۲۴۲۲۴۲



